“Stel ETS2 niet meer uit, maar zorg voor sterk flankerend beleid”
Vanaf 2028 voert Europa het ETS2-systeem in: een emissiehandelssysteem voor gebouwen, wegtransport en kleinere industriële installaties. De bedoeling is duidelijk: het gebruik van fossiele brandstoffen geleidelijk duurder maken en zo investeringen in energie-efficiëntie en elektrificatie versnellen. Maar zal ETS2 werkelijk leiden tot een snellere energietransitie? Die vraag stond centraal tijdens het paneldebat "ETS2, what else?" van Energy Mission.
Elektrificatie als einddoel
Ondanks jaren klimaatbeleid blijft de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen groot. In het wegtransport rijdt naar schatting nog steeds ongeveer 97% van de voertuigen in Europa op fossiele brandstoffen. Bovendien liggen de transportemissies vandaag hoger dan in 1995. Efficiëntere motoren en biobrandstoffen konden de groeiende transportvraag niet compenseren.
Ook in gebouwen verloopt de omschakeling trager dan gewenst. Hoewel de emissies met ongeveer 30 à 35% zijn gedaald dankzij betere isolatie en de overstap van stookolie naar aardgas, wordt nog steeds ongeveer 84% van de gebouwen verwarmd met systemen die fossiele brandstoffen gebruiken. Voor de industrie geldt hetzelfde verhaal.
Volgens Ruben Baetens (KU Leuven) zal de weg naar klimaatneutraliteit tegen 2050 vooral via elektrificatie lopen. “Transport, gebouwverwarming en een belangrijk deel van de industriële processen zullen overschakelen van fossiele brandstoffen naar elektriciteit”, aldus Baetens. “Deze transitie impliceert een ingrijpende verschuiving in het energiesysteem, met een geschatte verdubbeling van de elektriciteitsvraag.” Om die transitie te versnellen gaat ETS2 vanaf 2028 in voege.
Wat doet ETS2 precies?
ETS2 werkt volgens het principe van emissiehandel. Leveranciers van fossiele brandstoffen moeten emissierechten aankopen voor de CO2-uitstoot die gepaard gaat met hun producten. Die extra kost wordt uiteindelijk doorgerekend in de prijs van aardgas, stookolie, benzine en diesel.
Daardoor ontstaat een prijsprikkel: fossiele energie wordt duurder, terwijl elektrische alternatieven relatief aantrekkelijker worden. Bedrijven, gebouweigenaars en consumenten krijgen een bijkomende financiële reden om afscheid te nemen van fossiele technologieën en te investeren in toekomstbestendige oplossingen. Het systeem moet investeringen in renovatie, warmtepompen, elektrische voertuigen en industriële elektrificatie stimuleren.
Voor HVAC-professionals betekent ETS2 een verdere verschuiving naar warmtepompen, lage-temperatuursystemen, slimme sturingen, energieopslag en integratie met hernieuwbare energie. Voor energiedeskundigen groeit het belang van renovatieadvies, systeemintegratie en begeleiding van investeringsbeslissingen.
Ruben Baetens waarschuwt dat ETS2 op zichzelf de transitie niet zal realiseren: "Je kan fossiele brandstoffen duurder maken, maar zolang de alternatieven niet voldoende beschikbaar, toegankelijk en betaalbaar zijn, blijft de omschakeling beperkt. Om deze transitie te doen slagen, moeten nog enkele cruciale randvoorwaarden worden ingevuld. Denk aan een aanzienlijke versterking van de elektriciteitsnetten, een verdere uitbouw van de laadinfrastructuur, betaalbare elektriciteit en een versnelling van het renovatietempo van het gebouwenbestand.”
Wat zijn de gevolgen van ETS2?
De impact van ETS2 hangt natuurlijk samen met de ETS2-prijs. Omdat die afhankelijk is van vraag en aanbod op de emissiemarkt, is die moeilijk te voorspellen. Een van de meest besproken punten tijdens het debat was dan ook de onzekerheid over de toekomstige ETS2-prijs. Pieter Vingerhoets (VITO/EnergyVille): “Niemand kan vandaag met zekerheid voorspellen hoe hoog de CO2-prijs zal oplopen.”
Voor huishoudens wordt de impact voorlopig geraamd op ongeveer 88 tot 250 euro extra per jaar voor verwarming, met daarbovenop nog een extra impact via transport, die voor een gemiddeld gezin kan oplopen tot 120 à 130 euro per jaar.
Voor bedrijven vertaalt de onzekerheid over de toekomstige CO2-prijs zich in een fundamenteel investeringsprobleem. Yannick Van den Broeck (Voka): "Zelfs de experten kunnen er geen prijs op plakken. Die onzekerheid is een probleem. Investeringen in elektrificatie of energie-efficiëntie hebben vaak een terugverdientijd van tien tot vijftien jaar, terwijl de prijs van CO2 op korte termijn kan fluctueren en op lange termijn moeilijk te voorspellen is. Vanuit het bedrijfsleven wordt ETS2 daardoor vooral als een bestraffend instrument ervaren.”
“Die prijsonzekerheid beknot ook de toegang tot kapitaal door risicomijdend gedrag van financiële instellingen”, aldus Charlotte van de Water (Agoria). “Na de financiële crisis zijn de regels strenger geworden, en dat is om goede redenen gebeurd. Maar het maakt vandaag wel dat banken minder makkelijk risico kunnen nemen en dat investeringen in de transitie juist risicovoller zijn waardoor ze moeilijker gefinancierd raken. Dat is iets waar we opnieuw naar moeten kijken.”
Ruben Baetens: “Er zijn beleidsopties om de financiële onzekerheid te beperken. Neem nu het Nederlandse model, waar voor ETS1 via aanvullende mechanismen een minimale CO2-prijs wordt gegarandeerd, wat bedrijven meer zekerheid biedt over toekomstige kosten en zo investeringsbeslissingen kan faciliteren.”
Nood aan stabiel beleidskader
Een andere kritiek op ETS2 is dat het fossiele brandstoffen wel duurder maakt, maar niet automatisch zorgt voor betaalbare alternatieven. Charlotte van de Water: “De energietransitie vereist niet alleen een prijsprikkel, maar ook een stabiel politiek kader en zicht op zekere energielevering.”
Er is nood aan een duidelijke en consequente beleidsrichting. Klaas Decorte (Bond Beter Leefmilieu): “Je kan moeilijk ETS2 invoeren en tegelijkertijd voor miljarden fossiele brandstoffen blijven subsidiëren. Zolang het beleid tegelijkertijd fossiele afhankelijkheid afremt én ondersteunt, blijft het investeringssignaal ambigu.”
“Beleidsmatig zit het probleem echter nog dieper”, aldus Ruben Baetens. “Er is vandaag te weinig zicht op wat er effectief gebeurt in de transitie. Beleidsmakers varen vaak blind en moeten achteraf corrigeren op basis van onverwachte effecten. Als we dit willen doen slagen, hebben we sterkere administraties nodig, met betere data en meer capaciteit om vooruit te kijken in plaats van voortdurend te reageren.”
Daarnaast is de bestaande regelgeving nog onvoldoende afgestemd op nieuwe technologieën. Frederic Keymeulen (Transport & Logistiek Vlaanderen): “Zo is het vandaag niet evident om met elektrische vrachtwagens dezelfde operationele efficiëntie te halen als met klassieke voertuigen, onder meer door beperkingen in regelgeving rond gewicht, laadcapaciteit en gebruik.”
In sectoren met beperkte marges en hoge concurrentiedruk leidt de ETS2-prijsprikkel bovendien niet noodzakelijk tot onmiddellijke emissiereductie, maar eerder tot prijsaanpassing. Frederic Keymeulen: “De transportsector heeft zich de afgelopen jaren aangepast aan volatiele energieprijzen en is daardoor beter in staat geworden om kosten door te rekenen. In dat opzicht wordt ETS2 op korte termijn vooral gezien als een bijkomende kost, die waar mogelijk zal worden doorgeschoven in de waardeketen. Op de korte termijn voelt het dan ook aan alsof we in 2028 starten met een extra belasting richting de klant.”
Miljarden ETS2-euro’s bieden belangrijke kansen
Daar tegenover staat dat het ETS2-systeem ook miljarden euro’s binnenbrengt uit de veiling van de emissierechten. Die vloeien terug naar de lidstaten en moeten volgens Europese richtlijnen worden ingezet voor de groene transitie. Als die middelen slim worden ingezet voor renovaties, warmtepompen, netversterking, laadinfrastructuur en ondersteuning van kwetsbare groepen, kunnen ze een belangrijke hefboom vormen voor de energietransitie.
Klaas Decorte (Bond Beter Leefmilieu): “ETS2 brengt een budget van miljarden euro’s waarmee je de energietransitie effectief kan financieren. Het is belangrijk dat dat geld niet versnipperd wordt, maar gericht wordt ingezet om de transitie te versnellen en toegankelijk te maken voor iedereen. Zo’n fonds kan zorgen voor de schaal en de consistentie die vandaag nog ontbreekt.”
Hierbij verdient ook de sociale dimensie de nodige aandacht. Niet iedereen beschikt over dezelfde mogelijkheden om te investeren in energiebesparing of elektrificatie. Vooral huurders en kwetsbare gezinnen hebben vaak weinig controle over de energetische kwaliteit van hun woning en lopen daardoor een groter risico op stijgende energiekosten. Leen Smets (SAAMO): “Omdat deze groepen als laatste zullen kunnen overschakelen naar alternatieven, dragen zij niet alleen een relatief grotere last, maar ook over een langere periode. Voor ons is een sociale correctie door inkomenscompensatie dan ook essentieel.”
Geen uitstel van ETS2 meer nodig
Een verder uitstel van ETS2 wordt door de aanwezige sprekers verworpen. Frederic Keymeulen: “Hou de koers. Die duidelijkheid hebben we nodig om een betrouwbare businesscase te ontwikkelen.” Pieter Vingerhoets: “Ik zou blij zijn als er minder van dag tot dag gedacht wordt. We zitten vandaag nog te veel in een kortetermijnlogica, waarbij de reflex is om de factuur te dempen in plaats van structureel te investeren. Tegelijk vragen we aan bedrijven om beslissingen te nemen op lange termijn, terwijl het beleid zelf die horizon niet volgt. Als we ETS2 effectief willen maken, moeten we die mismatch oplossen.”
Frederik Loeckx (Flux50): “De politiek is vandaag eerder de bezemwagen dan de koersdirecteur. De energietransitie zal niet vanzelf ontstaan uit marktmechanismen alleen, maar vereist actieve sturing, duidelijk keuzes en institutionele capaciteit
Charlotte van de Water: “Op een bepaald moment moeten we er gewoon voor gaan. Blijven discussiëren over ETS2 lost niets op. We moeten actie nemen: schop in de grond. Vandaag zien we dat bedrijven wel willen, maar als we er niet in slagen een stabiel kader te creëren, blijven we wachten op elkaar en schuift de transitie telkens verder op.”
Frederik Loeckx (Flux50): “De politiek is vandaag eerder de bezemwagen dan de koersdirecteur. De energietransitie zal niet vanzelf ontstaan uit marktmechanismen alleen, maar vereist actieve sturing, duidelijk keuzes en institutionele capaciteit.”